भारतीय उद्योगक्षेत्राला एक नवी दिशा देणारे, महाराष्ट्राचे आणि भारताचे औद्योगिक रूप घडवणारे आणि किर्लोस्कर समूहाचे प्रणेते, पद्मभूषण शंतनुराव किर्लोस्कर यांचे नाव देशाच्या औद्योगिक क्षेत्रात आदराने घेतले जाते. वडिलांनी, लक्ष्मणराव किर्लोस्कर यांनी १९०१ साली ‘चारा कापणी’ यंत्राच्या निर्मितीने सुरू केलेला उद्योग त्यांनी राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय पातळीवर नेण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. शंतनुराव हे भारतीय उद्योगक्षेत्राचे नेतृत्व करणारे आणि दूरदृष्टीचे उद्योजक होते. किर्लोस्कर समूहाची सव्वाशेहून अधिक वर्षांची वाटचाल कृषी, अभियांत्रिकी, ऊर्जा, सेवा आणि सल्ला अशा अनेक क्षेत्रांत शिखरे गाठणारी ठरली.

शंतनुरावांचा जन्म २८ मे १९०३ रोजी सोलापूर येथे झाला. त्यांचे नामकरण ‘शं तनोति इति शंतनु’ म्हणजे ‘ज्याच्या स्पर्शाने कल्याण होते’ या अर्थावरून झाले आहे. त्यांची संपूर्ण कारकिर्द या नामार्थाला न्याय देणारी ठरली. त्यांच्या वडिलांकडून—लक्ष्मणराव किर्लोस्कर—त्यांना उद्यमशील वृत्तीचा, आधुनिकतेचा, दूरदृष्टीचा आणि स्वाभिमानयुक्त ध्यासाचा समृद्ध वारसा मिळाला. लक्ष्मणरावांनी केलेली औद्योगिक पायाभरणी एवढी भक्कम होती की, त्यावर शंतनुरावांनी यशाचे अनेक मजले उभे केले आणि ‘किर्लोस्कर’ हे नाव जगद्विख्यात केले. किर्लोस्कर घराण्याचे मूळचे आडनाव ‘कोनकर’ होते, परंतु १७ व्या शतकात किर्लोसी गावाचे महाजन आणि गावकर म्हणून सनद मिळाल्यानंतर ते ‘किर्लोस्कर’ म्हणून रूढ झाले.

शंतनुरावांचे बालपण किर्लोस्करवाडी या आदर्श औद्योगिक वसाहतीत आकारले. लक्ष्मणरावांनी बेळगावहून जागा बदलून, अत्यंत परिश्रमपूर्वक, ३२ एकर ओसाड माळरानावर ही वसाहत उभी केली होती.  येथे उद्योगशीलता, माणुसकी आणि सकारात्मकता हाच जीवनधर्म होता. शंतनुरावांचे प्राथमिक शिक्षण वाडीतील शाळेत मराठीतून झाले. पुढे ते पुण्यात ‘न्यू इंग्लिश स्कूल’ मध्ये दाखल झाले. त्यांना अंकगणित, बीजगणित आणि भूमिती या विषयांत नेहमी पैकीच्या पैकी गुण मिळत असत. मात्र, भाषेच्या अडचणीमुळे त्यांना मॅट्रिक्युलेशनच्या परीक्षेत दोनदा अपयश आले. शालेय अभ्यासक्रमात यश मिळवण्यापेक्षा तांत्रिक शिक्षण आणि यंत्रविद्येत चमकायची त्यांची तीव्र इच्छा होती.

आपल्या आवडीच्या क्षेत्रातील शिक्षण घेण्यासाठी शंतनुरावांनी अमेरिकेतील प्रतिष्ठित ‘मसॅच्युसेटस् इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’ (MIT) मध्ये मेकॅनिकल इंजीनिअरिंगच्या बी.एस्सी. पदवीसाठी प्रवेश घेतला. १९२२ साली, अवघ्या २१ व्या वर्षी, ते अमेरिकेला रवाना झाले. अमेरिकेत शिक्षण घेत असतानाच, देशाच्या प्रगतीची स्वप्ने आणि ती साकार करण्याची दृष्टी व धमक घेऊन ते भारतात परतले. मात्र, परदेशातील वास्तव्यात त्यांना मोठी मानसिक कसोटी पार पाडावी लागली. त्यांचा लाडका चुलतभाऊ माधव क्षयरोगाने ग्रस्त होऊन तिथेच अल्पवयात निधन पावला. विशीतील शंतनुरावांनी एकट्याने हे कठोर आणि असहनीय संकट मोठ्या धैर्याने पेलले. शिक्षण सुरू असतानाच, त्यांनी लष्करी प्रशिक्षणातही नावनोंदणी करून ‘रिझर्व्ह ऑफिसर ऑफ द युनायटेड स्टेटस् आर्मी’चे प्रमाणपत्र मिळवले.

१९२६ मध्ये पदवी घेऊन भारतात परतल्यानंतर, शंतनुरावांनी वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली कारखान्याची सूत्रे हाती घेतली. वडिलांनी त्यांच्याकडे औद्योगिक जबाबदारी सोपवली आणि स्वतः संशोधन कार्यावर लक्ष केंद्रित केले. शंतनुरावांनी १९४६ साली ‘किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स लिमिटेड’ (KOEL) कंपनीची स्थापना केली. खेडोपाडी केलेल्या दौऱ्यातून त्यांनी शेतकऱ्यांची नेमकी गरज ओळखली होती. तत्कालीन मोठी, आडवी आणि संथ गतीची इंजिने वापरण्याची परंपरा मोडून काढत, त्यांनी छोटी, उभी आणि जलद गतीची ऑइल इंजिने (Oil Engines) बनवण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. हा निर्णय शेतकऱ्यांची ‘सोय, गरज आणि फायदा’ या त्रिसूत्रीवर आधारित होता.

हा निर्णय यशस्वी झाला आणि ‘ऑइल इंजिन’ म्हटले की ‘किर्लोस्कर’ हे समीकरण बनू लागले. देशी बनावटीच्या यंत्रांसाठी त्यांनी ‘संपूर्ण स्वावलंबन’ हे ध्येय ठेवले. ‘मास प्रॉडक्शन’ची पद्धत अमलात आणून उत्पादन गुणवत्ता टिकवून परदेशी बाजारपेठांमध्येही जम बसवला. शंतनुराव केवळ उत्पादनावरच लक्ष देत नव्हते, तर जाहिरात आणि विक्रीच्या प्रसिद्धीवरही त्यांचा कटाक्ष असे. त्यांनी इंजिन आणि पंप यांचा एकत्रित सेट वितरीत करण्याची अभिनव कल्पना राबवली, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय मागणीत वाढ झाली.

शंतनुरावांनी १९५२ मध्ये ‘इंडियन डिझेल मॅन्युफॅक्चर्स असोसिएशन’ची स्थापना करून उद्योजकांना एकत्र आणले. मराठा चेंबर ऑफ कॉमर्सचे १२ वर्षे (१९५८ पासून) त्यांनी अध्यक्षपद भूषवले आणि १९६४ मध्ये ‘फेडरेशन ऑफ इंडियन चेंबर ऑफ कॉमर्स अँड इंडस्ट्रीज’ (FICCI) चे उपाध्यक्षपद स्वीकारले. त्यांनी देशातील उद्योजकांना येणाऱ्या अडचणी स्पष्टपणे आणि परखडपणे पंतप्रधानांसमोर मांडल्या. औद्योगिक धोरणांवर भाष्य करताना समाजवाद आणि राजकीय हस्तक्षेपाला विरोध केला. ज्ञानाची जिज्ञासा आणि वस्तुनिष्ठता ही महान मानवी मूल्ये आहेत आणि राजकीय गुरूंच्या बिनशर्त सहमतीच्या अपेक्षेमुळे या मूल्यांशी प्रतारणा होते, असे त्यांचे मत होते. 

शंतनुरावांच्या खाजगी तसेच सार्वजनिक जीवनात त्यांच्या पत्नी यमुताई किर्लोस्कर यांचे मोठे योगदान आहे. यमुताईंनी किर्लोस्करवाडीत महिला मंडळाची स्थापना केली आणि पुढे अखिल भारतीय महिला परिषदेच्या माध्यमातून राज्यभरात ५० हून अधिक शाखा स्थापन करण्याचे महत्त्वाचे काम केले. त्यांचे सर्वात मोठे सामाजिक कार्य म्हणजे ‘महिला उद्योग लिमिटेड’ या संस्थेची स्थापना. या कारखान्यात विधवा, परित्यक्ता आणि गरजू महिलांना मशिनरीवर काम करण्याची संधी मिळाली. यातून त्यांना आर्थिक स्वातंत्र्य व सामाजिक प्रतिष्ठा मिळाली. यमुताईंनी शारीरिक व्यंग असलेल्या मुलांच्या संस्थांचेही काम केले आणि पानशेतच्या पुरानंतर मदतकार्यात सक्रिय भाग घेतला.

शंतनुरावांनी सामाजिक उत्तरदायित्व मानून महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात स्थानिक कामगारांना प्रशिक्षण देऊन उत्पादने तयार करण्यासाठी ज्ञानप्रबोधिनी आणि कैलास ट्रस्टसारख्या संस्थांसोबरोबर काम केले. ‘स्वच्छ व सुंदर पुणे’ ही चळवळ शालेय स्तरापासून सुरू केली.

शंतनुरावांच्या जीवनाच्या उत्तरार्धात त्यांना वैयक्तिक स्तरावर मोठे आघात सहन करावे लागले. १९८२ ते १९८७ दरम्यान त्यांनी त्यांचे दोन्ही पुत्र श्रीकांत आणि चंद्रकांत तसेच बंधू रवी किर्लोस्कर यांना गमावले. या आपत्तीनंतरही त्यांनी शांतपणे व धीराने कारभाराची जबाबदारी स्वीकारली. १९८५ साली केंद्र सरकारने किर्लोस्कर समूहावर धाडी टाकून खटले दाखल केले. या प्रसंगाला शंतनुरावांनी धीराने तोंड दिले. त्यांच्या सचोटीमुळे वृत्तपत्रे आणि नागरिक त्यांच्या बाजूने उभे राहिले. सरकारने केलेला आरोप न्यायालयात सिद्ध झाला नाही, आणि  शंतनुरावांची यातून मुक्तता झाली.  त्यांनी ‘फेरा’ कायद्यातील त्रुटींवर आवाज उठवला आणि त्यातून तो बदलला गेला.

शंतनुराव किर्लोस्कर यांचे जीवन म्हणजे केवळ उद्योगाची गाथा नव्हे, तर तो अखंड ऊर्जा, अफाट उद्यमशीलता आणि संकटांवर मात करण्याची दुर्दम्य जिद्द होय. १९६५ साली त्यांना ‘पद्मभूषण’ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. २४ एप्रिल १९९४ रोजी वयाच्या ९१व्या वर्षी हृदयक्रिया थांबल्याने शंतनुरावांचे देहावसान झाले. त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या अखेरीस देहदान करण्याचा निर्णय घेतला. 

भारतीय उद्योगक्षेत्रावर आपल्या कर्तृत्वाचा अमीट ठसा उमटवून शंतनुरावांनी देशाला नव्या औद्योगिक वाटा खुल्या करून दिल्या. त्यांचे जीवन नव्या पिढीला कृतीशील उद्योजक होण्यासाठी प्रेरणास्रोत आहे.